ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ
ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ
ΦΩΤΟΘΗΚΗ
 
 
© Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων
Γενική άποψη από νοτιοανατολικά
Το Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός στα Γιαννιτσά

Το μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός βρίσκεται στο κέντρο της πόλης των Γιαννιτσών, κοντά στην αγορά της Οθωμανικής περιόδου, σε έναν άξονα που περιλαμβάνει και άλλα σημαντικά δημόσια κτίρια που οικοδομήθηκαν από το μεγάλο κατακτητή ή τους απογόνους του, ξεκινώντας από το τζαμί του Ισκεντέρμπεη (περίπου 1490), τα λουτρά του Γαζή Εβρενός ή «λουτρά Καϊάφα? (15ος αι.), τον πύργο του Ρολογιού (1753/54) και τον τουρμπέ του Αχμέτ Μπέη Εβρενόσογλου (β΄ μισό του 15ου αι.).

Το κτίριο ανεγέρθηκε πάνω στον τάφο του Γαζή Εβρενός (έτος θανάτου 1417) και αποτέλεσε τόπο προσκυνήματος. Γύρω από τον τάφο του εξακολούθησαν να ενταφιάζονται μέλη της οικογένειάς του, όπως σχετικά μας πληροφορεί ο περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή. Με την προσθήκη και άλλων χώρων, εκτός από μαυσωλείο, λειτούργησε και ως τέμενος, κάτι εξαιρετικά συνηθισμένο στην ισλαμική πρακτική, όταν επρόκειτο για σημαντικές προσωπικότητες στις οποίες είχαν αποδοθεί ιδιότητες αγιοσύνης.

Το αρχικό μαυσωλείο περιγράφει ο Εβλιγιά Τσελεμπή, ο οποίος το επισκέφθηκε το 17ο αι. Αναφέρεται σε ένα μονόχωρο κτίριο με παράθυρα σε κάθε πλευρά, στεγασμένο με μολυβδοσκέπαστο θόλο, κάτω από τον οποίο βρισκόταν ο μαρμάρινος τάφος του Γαζή Εβρενός.

Ωστόσο, το σημερινό κτίριο δεν μπορεί να ταυτιστεί με την παραπάνω περιγραφή, καθώς έχει κάτοψη σχήματος Τ και είναι αποτέλεσμα τριών οικοδομικών φάσεων, όπως αυτές διαπιστώθηκαν στις τοιχοποιίες και τεκμηριώθηκαν από τις μικρής κλίμακας ανασκαφικές έρευνες που πραγματοποιήθηκαν στο εσωτερικό και εξωτερικό του κτιρίου στο πλαίσιο των εργασιών αποκατάστασης.

Η αρχική φάση αναγνωρίζεται στο σημερινό ΒΔ σχεδόν τετράγωνο χώρο του μνημείου. Πρόκειται για τον αρχικό πυρήνα του μαυσωλείου που σχεδόν ταυτίζεται με τις περιγραφές του Εβλιγιά Τσελεμπή. Χρονικά ανάγεται στο 15ο αι. Οι τοίχοι του είναι κατασκευασμένοι με μεγάλους ορθογώνιους δόμους και εδράζονται πάνω σε, προεξέχουσα του μετώπου των τοιχοποιιών, κρηπίδα. Η ανασκαφή στο εσωτερικό του χώρου έφερε στο φως σε χαμηλό επίπεδο και σε επαφή με τον δυτικό τοίχο, κιβωτιόσχημο τάφο, ο οποίος σε μεταγενέστερη φάση υπερυψώθηκε. Τότε οι περιμετρικοί τοίχοι διακοσμήθηκαν με ανεικονικές τοιχογραφίες που μιμούνται ορθομαρμάρωση. Η πρόσβαση στο χώρο αυτόν ήταν ελεγχόμενη, όπως προκύπτει από το μαρμάρινο κατώφλι στενής πόρτας που αποκαλύφθηκε στο μέσον της νότιας πλευράς.

Η δεύτερη οικοδομική φάση αφορά στο δυτικότερο τμήμα του σημερινού κτίσματος, όταν ο αρχικός μονόχωρος πυρήνας επεκτείνεται νοτιότερα. Οι τοιχοποιίες είναι κτισμένες με αργούς λίθους και ζώνες πλίνθων. Η χρονική στιγμή αυτής της ανακατασκευής δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια, ωστόσο με ασφάλεια μπορεί να τοποθετηθεί μετά την επίσκεψη του Εβλιγιά Τσελεμπή το 17ο αι.

Κατά την τρίτη οικοδομική φάση, που τοποθετείται χρονικά στις αρχές του 20ου αι., το κτίριο αναμορφώνεται ριζικά. Προστίθεται ο μεγάλος ενιαίος χώρος στα ανατολικά, παίρνει στην κάτοψη το σχήμα του Τ και τότε λειτουργεί ως τέμενος. Καλύφθηκε με επίπεδη οροφή, από την οποία προέβαλλαν τρεις χαμηλοί τρουλλίσκοι χωρίς τύμπανο, στη ΒΔ, ΝΔ και ΝΑ γωνία του κτιρίου. Οι τοιχοποιίες του νέου τμήματος είναι κατασκευασμένες με αργούς λίθους που εναλλάσσονται με ζώνες πλίνθων. Στη φάση αυτή οι νέες και προγενέστερες τοιχοποιίες του κτιρίου ενισχύθηκαν με μεταλλικούς συνδέσμους.

Η πρόσβαση γίνεται από τα ανατολικά μέσω ανοίγματος που πλαισιώνεται με μαρμάρινο θύρωμα. Πάνω από την πόρτα βρίσκεται εντοιχισμένη ενεπίγραφη μαρμάρινη πλάκα, όπου αναφέρεται το έτος 1910/11. Όπως προκύπτει από παλαιές φωτογραφίες του μαυσωλείου, η κύρια ανατολική όψη αλλά και η δυτική, επιστέφονταν με βαθμιδωτό αέτωμα που είχε καμπύλη απόληξη.

Οι όψεις διαμορφώνονται με δίλοβα παράθυρα μεγάλου ύψους, ενώ στο μέσον της δυτικής πλευράς ανοίγεται κυκλικός φεγγίτης. Όλες οι όψεις διακοσμήθηκαν με περίτεχνα σταμπωτά νεοκλασσικίζοντα διακοσμητικά μοτίβα, όπως ορθογώνια διάχωρα με ρόδακες που επιστέφονται με κυμματοειδή γείσα, ραβδωτοί κιονίσκοι, ανάγλυφα πλαίσια, επίκρανα με ιωνικά κυμμάτια και φυτικές επιστέψεις στα δίλοβα παράθυρα και σταγόνες με φυτικά κοσμήματα στο στηθαίο.

Εσωτερικά ο χώρος στρώνεται με τετράγωνα πλακίδια, κατασκευάζεται όροφος - πατάρι στη ΒΑ γωνία, ενώ στα δυτικά διαμορφώνεται κόγχη - mihrab για τις ανάγκες του τεμένους. Το τοξωτό άνοιγμα που συνδέει τον ανατολικό με τον έσω πρωιμότερο δυτικό χώρο, πλαισιώνεται με κυμμάτια από ασβεστοκονίαμα, όπως και η κόγχη, ενώ κοσμήτες περιτρέχουν τη βάση των τρουλλίσκων του ΒΔ και ΝΔ χώρο.

Τέλος σε ειδική εσοχή στον τοίχο του ΒΔ χώρου τοποθετήθηκαν δύο τμήματα μαρμάρινης ενεπίγραφης πλάκας σε παλαιοοθωμανική γραφή, προερχόμενη από τον τάφο του Γαζή Εβρενός, την ύπαρξη του οποίου πιστοποιεί ο περιηγητής Εβλγιά Τσελεμπή, χωρίς όμως να αναφέρει το κείμενο της επιγραφής στην περιγραφή του. Θα πρέπει να βρισκόταν πάνω από τον τάφο του Εβρενός, η οποία μετά τις διαδοχικές φάσεις ανοικοδόμησης που υπέστη το κτίριο, κατέληξε από την αρχική της θέση στην εσοχή του τοίχου, κοντά όμως στο χώρο της ταφής. Σε ελεύθερη μετάφραση το πλήρες κείμενο της επιγραφής αναφέρει:

«? Πέθανε και μετακόμισε από την εφήμερη κατοικία στην μόνιμη κατοικία ο αποθανών και συγχωρημένος, ο ευτυχισμένος μάρτυρας, ο Κύριος των πιστών, ο Διοικητής των γαζήδων και πολεμιστών για την Πίστη, που συνέτριψε τους άπιστους και πολυθεϊστές, αυτός που επισκέφθηκε τον ιερό οίκο του Θεού, αυτός που περιχάραξε την «γωνία? και την «θέση?, ο Χατζή Εβρενός γιος του Ισά ας πέσει το φως του Θεού επάνω από τον τάφο του και ας ευωδιάζει ο τάφος του έως ότου το Έλεος του Παντοδύναμου Θεού, και ας είναι ο Θεός ευχαριστημένος μαζί του, την ημέρα Τετάρτη την έβδομη του μήνα Shevval κατά το έτος 820 της Εγίρας??

Από την επιγραφή προκύπτει η ακριβής χρονολογία του θανάτου του Γαζή Εβρενός, την Τετάρτη 17 Νοεμβρίου του 1417.

Αρκετά χρόνια μετά την απελευθέρωση των Γιαννιτσών (1912) το μαυσωλείο μετετράπη σε εκκοκκιστήριο βάμβακος, γεγονός που επέφερε πολλές αλλοιώσεις, προσθήκες και μετατροπές στους χώρους του κτιρίου. Στα μέσα της δεκαετίας '80 το μνημείο απαλλοτριώθηκε από το Δήμο Γιαννιτσών και απομακρύνθηκαν οι εγκαταστάσεις και τα προσκτίσματα του εκκοκκιστηρίου. Το κτίριο παραχωρήθηκε από το ΥΠ.ΠΟ. προς χρήση στο Δήμο Γιαννιτσών, προκειμένου να χρησιμοποιηθεί ως χώρος πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Μετά την εκπόνηση της μελέτη αποκατάστασης, οι εργασίες εφαρμογής της ξεκίνησαν τον Απρίλιο του 2006 και ολοκληρώθηκαν στο α΄ εξάμηνο του 2008, στο πλαίσιο προγραμματικής σύμβασης μεταξύ ΥΠ.ΠΟ., Δήμου Γιαννιτσών και Νομαρχίας Πέλλας. Το κτίριο πρόκειται να στεγάσει διαχρονική αρχαιολογική συλλογή με ευρήματα από την περιοχή των Γιαννιτσών.

Οι εργασίες αποκατάστασης του κτιρίου είχαν σαν στόχο τη διατήρηση της αυθεντικότητας της αρχικής φάσης αλλά και της τελικής μορφής που έλαβε στις αρχές του 20ου αι. Όλες οι επεμβάσεις είχαν ήπιο χαρακτήρα και αφορούσαν στην ενίσχυση της στατικής ισορροπίας και της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής φυσιογνωμίας του κτιρίου. Πιο συγκεκριμένα: Καθαιρέθηκαν όσες κατασκευές απέμειναν από την τελευταία χρήση του χώρου ως εκκοκκιστήριο βάμβακος (φραγμένα παράθυρα, δοκοί, στύλοι και πλάκες από οπλισμένο σκυρόδεμα, σύγχρονα επιχρίσματα και αρμολογήματα, δάπεδα). Ενισχύθηκαν οι υποθεμελιώσεις και όλες οι λιθοδομές. Ανακατασκευάστηκαν γκρεμισμένες τοιχοποιίες. Ανακατασκευάστηκε και στεγανοποιήθηκε η οροφή. Απομακρύνθηκαν οι πλάκες από οπλισμένο σκυρόδεμα που αντικατέστησαν τους πεσμένους τρουλλίσκους της ΒΔ, ΝΔ και ΝΑ γωνίας και στη θέση τους τοποθετήθηκε διαφανές άθραυστο γυαλί. Επιστρώθηκε το δάπεδο με νέα πλακίδια. Στο ΒΔ χώρο, ο κιβωτιόσχημος τάφος και οι τοιχογραφίες που βρέθηκαν σε χαμηλότερη στάθμη από αυτή του σημερινού δαπέδου, συντηρήθηκαν και πλέον θα είναι ορατά στον επισκέπτη. Συντηρήθηκαν και αποκαταστάθηκαν σε μεγάλο βαθμό όλα τα περίτεχνα ανάγλυφα διακοσμητικά μοτίβα τόσο εσωτερικά, όσο και εξωτερικά του κτιρίου, καθώς και οι σιδεριές - κιγκλιδώματα που ασφάλιζαν εξωτερικά τα παράθυρα. Στο πλαίσιο της επανάχρησης του κτιρίου ως μουσειακού χώρου τοποθετήθηκαν οι απαραίτητες εκσυγχρονιστικές βελτιώσεις για το κτίριο (κλιματισμός, πυρανίχνευση, πυροπροστασία, συναγερμός), ενώ στη ΒΑ γωνία του κτιρίου δημιουργήθηκαν χώροι υγιεινής. Όλα τα δίκτυα και οι παροχές είναι κρυφές και σε καμία περίπτωση δεν αλλοίωσαν τη φυσιογνωμία του μνημείου.
Συντάκτης
Γ. Σκιαδαρέσης, αρχαιολόγος Εφορείας Αρχαιοτήτων Πέλλας